Legionella występuje niemal wszędzie w środowisku, więc trafi do większości instalacji wodnych. To, czy rozwinie się do niebezpiecznego poziomu, zależy od warunków wewnątrz instalacji. Health and Safety Executive (HSE, brytyjski urząd BHP) wymienia kilka warunków, które zwiększają ryzyko.
Warunki ryzyka
Wytyczne HSE mówią, że instalacja może stwarzać ryzyko, jeśli:
- woda jest magazynowana lub krąży w obiegu, na przykład w zbiorniku albo w obiegu ciepłej wody;
- temperatura wody w całej instalacji lub jej części wynosi od 20 °C do 45 °C;
- są osady, które żywią bakterie, takie jak rdza, szlam, kamień i materia organiczna;
- może powstawać aerozol, na przykład przy prysznicu, kranie rozpryskowym lub wieży chłodniczej;
- osoby, które mogą być narażone, są bardziej podatne na zakażenie.
Temperatura
Temperatura jest najważniejszym środkiem kontroli w większości instalacji wodnych.
- Poniżej 20 °C Legionella jest uśpiona. Nie rozmnaża się, ale nie ginie.
- Między 20 °C a 45 °C może się rozmnażać.
- Do ograniczania jej rozwoju stosuje się ciepłą wodę magazynowaną w temperaturze 60 °C i wyższej.
Dlatego obowiązuje prosta zasada: ciepła woda ma być gorąca, zimna ma być zimna, a obie mają płynąć.
Zastój wody
Woda, która się nie rusza, nagrzewa się, traci środek dezynfekujący i pozwala bakteriom osiadać. Stojąca woda występuje w:
- ślepych odnogach (dead legs): nieużywanych rurach, które nadal są połączone z instalacją;
- kranach i prysznicach, z których rzadko się korzysta;
- częściach budynku opustoszałych przez tygodnie;
- zbyt dużych zbiornikach, w których woda stoi całymi dniami.
Biofilm i substancje odżywcze
Bakterie przylegają do wnętrza rur i tworzą śliską warstwę zwaną biofilmem. Legionella chowa się w niej i się odżywia. Kamień, rdza, szlam i szczątki innych organizmów zwiększają zapas pokarmu. Do rozwoju mogą też przyczyniać się niektóre materiały, takie jak pewne rodzaje gumy i uszczelki z włókna.
Instalacje o wyższym ryzyku
Typowe przykłady w miejscach pracy to:
- instalacje ciepłej i zimnej wody w biurach, hotelach, szkołach, domach opieki i szpitalach;
- prysznice i krany rozpryskowe;
- baseny spa, jacuzzi i wanny z hydromasażem;
- mokre wieże chłodnicze i skraplacze wyparne;
- nawilżacze, fontanny dekoracyjne i niektóre urządzenia zamgławiające.
Mała, ruchliwa instalacja z krótkimi rurami i dużym ruchem jest zwykle mniej ryzykowna niż duża, stara instalacja z długimi, rzadko używanymi odgałęzieniami.
Najważniejsze punkty
- Warunki ryzyka to magazynowana woda, 20–45 °C, osady i aerozol.
- Zimno poniżej 20 °C oznacza uśpienie. Gorąco, czyli 60 °C, to docelowa temperatura wody magazynowanej.
- Stojąca woda, ślepe odnogi i biofilm pozwalają bakteriom się rozwijać.
- Ryzyko wymaga zarówno rozwoju bakterii, jak i możliwości wdychania mgiełki przez ludzi.
Przykład
Wyobraź sobie biurowiec z prysznicem dla pracowników, z którego dwie osoby korzystają raz w miesiącu. Rura do prysznica jest długa, a między użyciami woda stoi w niej tygodniami. Nagrzewa się do temperatury pokojowej, czyli w ogrzewanym budynku około 20 °C lub więcej. Chlor, który był w wodzie z sieci, zanika. We wnętrzu rury powstaje błonka bakterii. Gdy ktoś wreszcie odkręca prysznic, pierwsza woda niesie wiele bakterii w drobnym rozpyleniu. Nic w tej historii nie jest niezwykłe. Dlatego prawo wymaga, by każdy podmiot zobowiązany myślał o takich punktach poboru.
Dlaczego liczą się rozmiar i wiek
Duże budynki mają dłuższe odcinki rur, więcej zbiorników i więcej odgałęzień niż małe. W starych instalacjach często zostają ślepe odnogi po wcześniejszych przeróbkach, rury bez izolacji i zbiorniki z zardzewiałymi elementami. Każda z tych rzeczy utrudnia utrzymanie całej instalacji w bezpiecznych granicach. Ocena ryzyka ich szuka.